Việc ứng dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng, sử dụng nhiên liệu thay thế và giảm phát thải đang giúp ngành xi măng từng bước thích ứng xu hướng phát triển bền vững và yêu cầu “xanh hoá” toàn cầu.

Là một trong những ngành công nghiệp phát thải CO₂ lớn do nhu cầu nhiệt năng cao trong quá trình nung clinker, xi măng từ lâu đã chịu áp lực phải chuyển đổi mô hình sản xuất. Trước yêu cầu cấp bách về bảo vệ môi trường và mục tiêu phát thải ròng bằng “0”, nhiều doanh nghiệp trong ngành đã chủ động đầu tư công nghệ hiện đại, tối ưu quy trình nhằm giảm phát thải và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Theo Bộ Xây dựng, hiện nay nhiều dây chuyền sản xuất xi măng tại Việt Nam đã tiệm cận trình độ tiên tiến trong khu vực, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình sản xuất xanh và bền vững.

Trong thực tiễn, một số doanh nghiệp đã đi đầu và đạt được những kết quả rõ nét. Công ty CP Xi măng Fico-YTL là một ví dụ tiêu biểu khi triển khai đồng bộ các giải pháp tối ưu hiệu suất năng lượng, thu hồi và tái sử dụng nhiệt thải, đặc biệt là đồng xử lý rác thải công nghiệp và bao bì thuốc bảo vệ thực vật trong lò nung. Riêng năm 2024, Fico-YTL đã xử lý gần 40.000 tấn rác thải, tận dụng hơn 360.000 tấn tro bay và xỉ làm nguyên liệu sản xuất, qua đó giảm lượng phát thải ròng xuống còn khoảng 452 kg CO₂ trên mỗi tấn xi măng, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình của ngành.

Xi măng Fico-YTL đang từng bước chuyển mình theo hướng xanh hoá (Ảnh: Fico)

Hay như, INSEE Việt Nam cũng là doanh nghiệp được đánh giá là một trong những doanh nghiệp tiên phong trong nghiên cứu và phát triển xi măng xanh. Bằng việc giảm tỷ lệ clinker trung bình xuống còn 53,5% mà vẫn đảm bảo chất lượng sản phẩm, INSEE đã đưa chỉ số phát thải CO₂ phạm vi 1 xuống khoảng 375 kg/tấn xi măng, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 650 kg/tấn đặt ra cho toàn ngành vào năm 2030. INSEE Việt Nam cũng đạt tỷ lệ nhiên liệu thay thế lên tới 38,1% thông qua đồng xử lý chất thải, thể hiện rõ định hướng phát triển theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Theo đánh giá, động lực thúc đẩy quá trình xanh hóa của các doanh nghiệp không chỉ đến từ yêu cầu nội tại của ngành mà còn từ sức ép thị trường quốc tế. Các cơ chế và tiêu chuẩn môi trường ngày càng nghiêm ngặt, điển hình như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, đang buộc doanh nghiệp xi măng phải nhanh chóng chuyển đổi nếu muốn duy trì và mở rộng thị phần xuất khẩu. Trong bối cảnh đó, sản xuất xanh không còn là lựa chọn mang tính chiến lược dài hạn, mà đã trở thành điều kiện cần để doanh nghiệp tồn tại và cạnh tranh.

Trên bình diện quốc tế, nhiều tập đoàn xi măng lớn tại châu Âu đã đi xa hơn khi phát triển các sản phẩm xi măng net-zero, ứng dụng công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS), giúp cắt giảm hàng trăm nghìn tấn CO₂ mỗi năm tại các nhà máy quy mô lớn. Những mô hình này đang tạo ra chuẩn mực mới cho ngành xi măng toàn cầu, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cấp công nghệ đối với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam.

Nhà máy xi măng Tân Thắng ở Nghệ An đã đầu tư dự án phát điện từ nhiệt thừa có công suất hơn 8,6 MW, hiện đã tự chủ 1/3 nhu cầu điện năng trong nhà máy, giúp giảm phát thải 40.000 tấn carbon mỗi năm (Ảnh: MOC)

Bên cạnh lợi ích môi trường, sản xuất xanh còn mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt cho doanh nghiệp. Việc tiết kiệm năng lượng, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào truyền thống và tận dụng chất thải làm tài nguyên giúp doanh nghiệp giảm chi phí, hạn chế rủi ro trong sản xuất. Đồng thời, các sản phẩm xi măng thân thiện môi trường ngày càng được các đối tác và nhà đầu tư quốc tế ưu tiên, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu và tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh các tiêu chuẩn ESG đang trở thành điều kiện quan trọng trong chuỗi cung ứng.

Tuy vậy, quá trình chuyển đổi sang sản xuất xanh vẫn đối mặt với không ít thách thức. Chi phí đầu tư cho công nghệ sạch còn lớn, thời gian thu hồi vốn dài, trong khi cơ chế chính sách hỗ trợ vẫn cần được hoàn thiện đồng bộ hơn. Nhiều doanh nghiệp kỳ vọng vào các gói tín dụng xanh, ưu đãi thuế và chương trình chuyển giao công nghệ từ Nhà nước cũng như các tổ chức quốc tế để đẩy nhanh quá trình chuyển đổi.

Dù còn những rào cản nhất định, với cam kết ngày càng rõ ràng từ phía doanh nghiệp và sự đồng hành của các hiệp hội ngành nghề, sản xuất xi măng xanh đang dần trở thành xu thế tất yếu. Trong lộ trình Việt Nam hướng tới tăng trưởng xanh và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào giữa thế kỷ, những bước đi tiên phong của ngành xi măng không chỉ góp phần giảm gánh nặng môi trường mà còn mở ra hướng phát triển bền vững, dài hạn cho toàn ngành.