Bước chuyển mình tất yếu

Trải qua quá trình dài hình thành và phát triển, làng gốm Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội) không chỉ là cái nôi của nghề gốm truyền thống mà còn là biểu tượng văn hoá đặc sắc của Thủ đô. Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng quy mô sản xuất qua nhiều thế hệ, những hệ lụy về môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí và tiêu hao năng lượng, đã từng trở thành thách thức lớn đối với sự phát triển lâu dài của làng nghề. Trong bối cảnh đó, việc chuyển đổi theo hướng “xanh hoá” sản xuất đang mở ra một hướng đi mới, mang lại những lợi ích xã hội sâu rộng và hiệu quả kinh tế rõ nét cho cộng đồng Bát Tràng.

Trước đây, hoạt động sản xuất gốm tại Bát Tràng chủ yếu dựa vào các lò nung thủ công sử dụng than đá. Mô hình này không chỉ tiêu tốn nhiều nhiên liệu mà còn phát sinh lượng lớn khói bụi, khí thải độc hại, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân và chất lượng môi trường sống. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới công nghệ, nếu Bát Tràng muốn tiếp tục giữ vai trò là làng nghề truyền thống phát triển bền vững trong lòng đô thị lớn.

Tuy nhiên, nhiều năm trở lại đây khi chính quyền địa phương, các cơ quan quản lý cùng cộng đồng nghệ nhân và hộ sản xuất đồng loạt thực hiện lộ trình xanh hóa sản xuất. Việc thay thế lò nung than bằng lò gas và lò điện hiện đại đã tạo ra sự thay đổi căn bản trong phương thức sản xuất gốm. Nhờ công nghệ mới, thời gian nung được rút ngắn đáng kể, nhiệt độ được kiểm soát ổn định hơn, tỷ lệ sản phẩm đạt chất lượng cao tăng lên rõ rệt. Quan trọng hơn, lượng khí thải gây ô nhiễm môi trường giảm mạnh, góp phần cải thiện không khí và cảnh quan chung của làng nghề.

Lò nung gas có phần vỏ di động

Được mệnh danh là “vua lò” tại Bát Tràng, ông Lê Đức Trọng, Giám đốc Công ty Sản xuất và thiết kế gốm sứ Bát Tràng đã gắn bó cả cuộc đời với lò và lửa. Với tay nghề cơ khí, ông nghiên cứu, thiết kế, cải tiến, sửa chữa tất cả mọi khâu của lò. Bằng tâm huyết của mình, ông góp một phần không nhỏ cho việc chuyển đổi công nghệ nung gốm bằng gas, đưa làng nghề có lịch sử hàng trăm năm phát triển theo xu thế xanh, bền vững. 

“Việc nghiên cứu và ứng dụng công nghệ lò gas đã đánh dấu một bước đột phá trong sản xuất gốm sứ của Bát Tràng nói riêng, ngành gốm sứ nói chung. Giải pháp này giúp các làng nghề khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng do nung đốt gốm sứ bằng lò than, tiết kiệm chi phí, giảm phát thải đồng thời nâng cao hiệu quả, chất lượng sản phẩm.”, ông Trọng cho biết.

Lãnh đạo Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã trao đĩa vàng sáng tạo và huy hiệu thành viên của Liên đoàn tới ông Lê Đức Trọng. Tháng 3/2022

Lan tỏa giá trị bền vững

Từ góc độ kinh tế, xanh hoá sản xuất đã chứng minh hiệu quả rõ ràng. Chi phí nhiên liệu và chi phí xử lý sản phẩm hỏng giảm, trong khi năng suất lao động tăng lên nhờ quy trình sản xuất ổn định và ít rủi ro hơn. Nhiều cơ sở cho biết tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn hiện nay lên tới trên 95%, cao hơn hẳn so với giai đoạn sử dụng lò nung truyền thống, không chỉ giúp các hộ sản xuất tăng thu nhập mà còn nâng cao khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn, đơn hàng xuất khẩu vốn yêu cầu khắt khe về chất lượng và độ đồng đều của sản phẩm.

Hiệu quả kinh tế từ sản xuất xanh còn thể hiện ở giá trị thương hiệu. Sản phẩm gốm Bát Tràng ngày càng được định vị là sản phẩm thủ công truyền thống gắn với yếu tố thân thiện môi trường, an toàn cho người sử dụng. Đây là lợi thế lớn trong bối cảnh người tiêu dùng trong nước và quốc tế ngày càng quan tâm đến các sản phẩm bền vững, có trách nhiệm với môi trường. Nhờ đó, gốm Bát Tràng không chỉ giữ vững thị trường truyền thống mà còn mở rộng kênh tiêu thụ thông qua thương mại điện tử, du lịch trải nghiệm và xuất khẩu.

Lò gas giúp giảm phát thải khí ra môi trường, chất lượng và hiệu quả sản phẩm được nâng cao

Bên cạnh lợi ích kinh tế, quá trình xanh hóa sản xuất còn mang lại những tác động xã hội tích cực và lâu dài. Môi trường sống được cải thiện giúp người dân giảm nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến đường hô hấp, nâng cao chất lượng cuộc sống. Làng nghề sạch hơn, đẹp hơn cũng tạo tiền đề cho sự phát triển của du lịch văn hoá làng nghề, thu hút ngày càng nhiều du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm làm gốm và tìm hiểu về lịch sử, văn hoá địa phương.

Sự phát triển của du lịch gắn với làng nghề đã mở ra thêm nhiều việc làm mới cho người dân, từ dịch vụ hướng dẫn, trưng bày sản phẩm, đến ẩm thực và lưu trú. Qua đó, cơ cấu sinh kế của cộng đồng Bát Tràng ngày càng đa dạng, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sản xuất gốm thuần túy. Đồng thời, quá trình chuyển đổi xanh cũng thúc đẩy người lao động tiếp cận các kỹ năng mới, từ vận hành công nghệ hiện đại đến kỹ năng tiếp thị, bán hàng và giao tiếp với du khách.

Khách du lịch thích thú với hoạt động trải nghiệm văn hoá tại Bát Tràng (Ảnh: visitgialam.com)

Giáo sư Đặng Kim Chi, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, cho rằng các làng nghề truyền thống nếu tiếp tục duy trì phương thức sản xuất lạc hậu, thiếu kiểm soát môi trường sẽ gây áp lực lớn lên hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Việc chuyển đổi sang sản xuất sạch, áp dụng công nghệ hiện đại là giải pháp quan trọng giúp giảm phát thải, cải thiện môi trường sống và bảo đảm sự phát triển bền vững của các làng nghề.

Có thể thấy, xanh hoá sản xuất đã giúp làng gốm Bát Tràng giải quyết hài hòa bài toán giữa bảo tồn giá trị truyền thống và yêu cầu phát triển trong thời đại mới. Dù vẫn còn những thách thức về vốn đầu tư, trình độ công nghệ và quản lý đồng bộ, nhưng những kết quả đạt được cho thấy đây là hướng đi đúng đắn và bền vững. Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy tăng trưởng xanh và kinh tế tuần hoàn, mô hình chuyển đổi của Bát Tràng không chỉ có ý nghĩa với địa phương mà còn là kinh nghiệm quý cho nhiều làng nghề truyền thống khác trên cả nước. Khi sản xuất được đặt trong mối quan hệ hài hòa với môi trường và cộng đồng, giá trị kinh tế tạo ra không chỉ lớn hơn mà còn bền vững hơn, góp phần giữ gìn những tinh hoa nghề truyền thống cho các thế hệ mai sau.

Minh Khuê