Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, Việt Nam xác định năng lượng tái tạo là một trong những trụ cột quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh. Nằm ở khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, nắng nhiều, gió mạnh, Ninh Thuận (nay là tỉnh Khánh Hòa) từng là một trong những địa phương gặp nhiều khó khăn trong phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, chính những đặc điểm khí hậu đặc thù này lại trở thành lợi thế vượt trội, giúp tỉnh bứt phá và trở thành trung tâm phát triển điện mặt trời, điện gió hàng đầu cả nước.

Theo nghiên cứu “Việc làm bền vững gắn với phát triển năng lượng tái tạo: Nghiên cứu trường hợp tỉnh Ninh Thuận” do Tiến sĩ Trần Thị Tuyết và cộng sự tại Viện Địa lý Nhân văn thực hiện, sự phát triển nhanh chóng của các dự án năng lượng tái tạo trong những năm gần đây đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong cơ cấu lao động tại địa phương. Từ chỗ phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp với năng suất thấp và thu nhập bấp bênh, nhiều lao động đã có cơ hội chuyển dịch sang các ngành nghề mới gắn với công nghiệp và dịch vụ.

Công nhân Nhà máy Điện mặt trời Trung Nam bảo trì hệ thống. (Ảnh: QDND)

Các dự án điện mặt trời, điện gió không chỉ tạo ra hàng nghìn việc làm trong giai đoạn xây dựng mà còn duy trì một lực lượng lao động ổn định khi đi vào vận hành. Trong giai đoạn thi công, nhu cầu lớn về lao động phổ thông và kỹ thuật đã góp phần giải quyết việc làm cho người dân địa phương, đặc biệt là lao động nông thôn. Khi các nhà máy đi vào hoạt động, những vị trí như kỹ thuật viên, nhân viên vận hành, bảo trì tiếp tục được duy trì với mức thu nhập cao hơn so với các ngành nghề truyền thống, qua đó góp phần cải thiện đời sống người dân.

Không dừng lại ở đó, sự phát triển của năng lượng tái tạo còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ đến các lĩnh vực kinh tế khác. Các hoạt động dịch vụ như vận tải, lưu trú, ăn uống, thương mại phát triển theo, hình thành hệ sinh thái việc làm đa dạng. Một số khu vực trước đây thuần nông đã dần chuyển mình, xuất hiện các hoạt động kinh tế mới phục vụ nhu cầu của công nhân và chuyên gia làm việc tại các dự án năng lượng, không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương mà còn góp phần thay đổi diện mạo nông thôn theo hướng hiện đại hơn.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc làm gắn với năng lượng tái tạo tại Ninh Thuận vẫn tồn tại những hạn chế nhất định. Phần lớn việc làm trong giai đoạn xây dựng mang tính thời vụ, chưa đảm bảo tính ổn định lâu dài. Sau khi hoàn thành dự án, một bộ phận lao động địa phương có nguy cơ quay trở lại tình trạng thiếu việc làm nếu không được đào tạo và chuyển đổi nghề phù hợp. Bên cạnh đó, yêu cầu về trình độ kỹ thuật đối với các vị trí vận hành vẫn là rào cản lớn, khiến nhiều doanh nghiệp phải tuyển dụng lao động từ nơi khác, trong khi lao động tại chỗ chưa đáp ứng được yêu cầu.

Ngoài ra, sự phát triển nhanh của các dự án năng lượng tái tạo cũng đặt ra những thách thức về quy hoạch, sử dụng đất và hạ tầng kỹ thuật. Nếu không có định hướng phù hợp, việc phát triển nóng có thể dẫn đến những hệ lụy về môi trường và xã hội, ảnh hưởng đến tính bền vững lâu dài của địa phương.

Từ thực tiễn nghiên cứu, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng để phát huy tối đa lợi ích của năng lượng tái tạo trong tạo việc làm bền vững, cần có các chính sách đồng bộ và dài hạn. Trong đó, đào tạo nguồn nhân lực địa phương đóng vai trò then chốt, giúp người lao động nâng cao kỹ năng và thích ứng với yêu cầu của thị trường lao động mới. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và chính quyền địa phương nhằm xây dựng hệ sinh thái việc làm bền vững, gắn với phát triển công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ liên quan.

Bên cạnh đó, quy hoạch phát triển năng lượng tái tạo cần được tích hợp chặt chẽ với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng, bảo vệ môi trường và an sinh xã hội. Việc ưu tiên sử dụng lao động tại chỗ, phát triển chuỗi giá trị địa phương và hỗ trợ sinh kế cho người dân bị ảnh hưởng bởi các dự án cũng là những yếu tố quan trọng cần được chú trọng.

Có thể thấy, câu chuyện của Ninh Thuận là minh chứng rõ nét cho tiềm năng kết hợp giữa phát triển năng lượng sạch và tạo việc làm bền vững. Không chỉ góp phần vào mục tiêu giảm phát thải, năng lượng tái tạo còn mở ra hướng đi mới cho phát triển kinh tế địa phương, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Những kết quả từ nghiên cứu của Tiến sĩ Trần Thị Tuyết và cộng sự vì vậy không chỉ có ý nghĩa đối với Ninh Thuận mà còn là cơ sở tham khảo quan trọng cho các địa phương khác trong quá trình chuyển dịch năng lượng và phát triển bền vững.

Thực tiễn tại Ninh Thuận cho thấy, phát triển năng lượng tái tạo không chỉ là giải pháp cho bài toán giảm phát thải mà còn tạo ra động lực mới cho tăng trưởng kinh tế gắn với việc làm bền vững. Sự hình thành và mở rộng các dự án năng lượng sạch đã góp phần đa dạng hóa sinh kế, nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng sống của người dân địa phương. Kết quả nghiên cứu của Viện Địa lý Nhân văn không chỉ phản ánh rõ nét hiệu quả của mô hình tại Ninh Thuận, mà còn cung cấp những luận cứ thực tiễn quan trọng, có thể tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách và triển khai chuyển dịch năng lượng theo hướng bền vững tại các địa phương khác.